Mengun
Mengun hafsins.
Jörðin er oft kölluð bláa plánetan og það ekki að ósekju því vatn þekur um 70% af yfirborði jarðarinnar. Í heimshöfunum er að finna um 97% af öllu því vatni sem fyrirfinnst á jörðinni. Verndun þeirra er því eitt mikilvægasta verkefni mannsins nú á dögum þar sem ástand þess skiptir sköpum fyrir allt líf á jörðinni. Vatnið á jörðinni er í stöðugri hringrás, og má segja að frá hafinu komi allt vatn og allt vatn fari þangað. 
Ekki er hægt að afstýra þeirri mengun sem þegar hefur átt sér stað, en á 20. öldinni einni voru t.d. milljónir tonna af alls kyns eiturefnum losuð með einum eða öðrum hætti út í náttúruna. Mörg þessara efna voru reyndar framleidd og notuð í góðri trú til að bæta lífsskilyrði, t.d. í landbúnaði til að auka uppskeru, gegn skordýrum og þar með sjúkdómum eins og malaríu (DDT) o.s.frv. Gallinn er hins vegar sá að oft var um efni að ræða, sem eyðast mjög hægt, þ.e. eru þrávirk.
Búseta á norðlægum slóðum eins og á Íslandi, fjarri stórum mengunarvöldum, t.d. iðnaðar- og landbúnaðarhéruðum í norður og miðhluta Evrópu, er því miður ekki trygging fyrir því að vera laus við áhrif mengunarinnar þaðan. Þvert á móti er stundum rætt um hnatteimingarlíkanið og er þá átt við það að efni berast út í loftið/hafið á notkunarstað, flytjast með loft- eða sjávarstraumum norður á bóginn og þéttast á köldum svæðum. Hærra hitastig og geislar sólar flýta aftur á móti fyrir niðurbroti þessara efna. Hraði niðurbrots er mældur í helmingunartíma, sem er sá tími sem það tekur að minnka magn/styrk efnisins um helming úti í náttúrunni, þ.e. að eftir þann tíma er helmingur efnisins horfinn.
Mönnum hefur lengi verið ljóst að mengun af völdum ýmissa þrávirkra lífrænna efna er meðal alvarlegustu umhverfisvandamála jarðarinnar. Þrávirk lífræn efni er samheiti yfir hóp efnasambanda sem eru mjög stöðug, bæði í náttúrunni og í lífverum, ef þau berast í þær. Um er að ræða efni eins og DDT, HCH o. fl. sem notuð hafa verið í landbúnaði, PCB o.fl. sem notuð eru í iðnaði og svo ýmsar aukaafurðir í iðnaðarferlum (HCB, díoxín).
Þessi þrávirku efni eru fituleysanleg, þ.e. þau safnast einkum fyrir í fituvefjum og geta borist í lífverur með fæðu. Slík uppsöfnun í fæðukeðjunni nefnist líffræðileg mögnun (þ.e. bioaccumulation). Með líffræðilegri mögnun í vistkerfinu er átt við að magn efna eykst eftir því sem ofar dregur í fæðukeðjunni, þ.e. því ofar í fæðukeðjunni og þeim mun eldri sem sem lífveran er þeim mun meira safnast fyrir af þessum efnum í fituvefjum hennar.
Rannsóknir hafa sýnt að mörg þrávirk efni geta valdið truflun taugaboða, skaðað ónæmiskerfi, valdið krabbameini og minnkað frjósemi. Mannkynið er efst í fæðukeðjunni og rannsóknir sem gerðar hafa verið í nokkrum ríkjum Evrópu benda til þess að magn sæðisfruma í hverjum millilítra sæðis karlmanna fari þar minnkandi sem þýðir minnkandi frjósemi karla og er þetta m.a. rekið til mengunar.
Af öðrum efnum sem finnast í sjávarfangi má nefna þungmálma eins og kadmín, kopar og sink, ólífræn snefilefni eins og kvikasilfur, arsen og blý. Almennt finnast þessi efni í mjög litlum mæli í fiski við Ísland.
Íslendingar eiga mikið undir fiskveiðum og sölu sjávarafurða og eru auk þess á meðal mestu fiskneysluþjóða heims. Við eigum því augljóslega mikilla efnahags- og heilsufarslegra hagsmuna að gæta hvað mengun lífríkisins í hafinu umhverfis landið varðar. Við getum því miður lítið að gert til að sporna gegn því að mengun berist hingað frá fjarlægum stöðum með loft- og hafstraumum, annað en að hvetja til þess á alþjóðavettvangi að þjóðir sameinist um að draga úr losun hættulegra efna eins og kostur er.
En við getum og eigum að fylgjast vel með þessum efnum í lífríkinu í kringum okkur, og gera viðeigandi ráðstafanir ef vart verður við óæskilega þróun. Íslendingar hafa lengi tekið þátt í slíkri vöktun, bæði í alþjóðlegu samstarfi og að eigin frumkvæði. Við viljum geta treyst því að fiskurinn okkar sé hollur og öruggur til neyslu og við seljum öðrum hann í þeirri góðu trú.
Helstu nytjafiskar Íslendinga, s.s. þorskur, eru tiltölulega ofarlega í fæðukeðjunni, þ.e. lifa á smærri lífverum s.s. átu, rækju o.fl. sem innihalda e.t.v. lítið magn aðskotaefna, en sem safnast smá saman fyrir í þorskinum og öðrum fisktegundum eftir því sem þau dýr verða eldri. Þar sem þrávirk efni eru fituleysanleg safnast þau einkum fyrir í fituvefjum dýra.
Reyndar er það mismunandi eftir tegundum í hvaða líkamsvefi fiskar safna fitu. Sumar tegundir s.s. lax, síld, loðna, lúða, grálúða o.fl. safna fitunni að verulegu leyti í vöðva og er þ.a.l. talað um þessar tegundir sem "feita" fiska. Aðrar tegundir safna fitu einkum í lifur og á það við um okkar vinsælustu matfiska, ýsu og þorsk, og er talað um þá sem "magra" fiska. Flestir vita að lýsi er unnið úr fisklifur en þeir þurfa ekki að örvænta, öll aðskotaefni eru hreinsuð úr lýsinu áður en það er sett á markað.
Að lokum má benda á að þrátt fyrir hnatteimingarlíkanið, sem áður var greint frá, þá sýna niðurstöður viðamikilla rannsókna að hættuleg aðskotaefni mælast í mun minna mæli í fiski sem veiðist hér við land heldur en lega landsins samkvæmt líkaninu gæti gefið tilefni til að ætla. Ein kenningin er sú að þetta stafi af því að sjávarhiti er hér hærri en hnattræn lega landsins gefur til kynna, þökk sé Golfstraumnum, og einnig að lífverur í hafinu hér verði almennt ekki mjög gamlar.
