Beina leiš į efnisyfirlit žessarar sķšu

Daušastiršnun ķ fiski

Inngangur
Fljótlega eftir dauša lęsast vöšvar, sem leišir til žess aš fiskurinn veršur stķfur. Žetta įstand er kallaš daušastiršnun (rigor mortis), og getur žaš varaš frį nokkrum klukkustundum og upp ķ nokkra daga eftir ašstęšum. Smįm saman slaknar aftur į vöšvum og fiskurinn veršur mjśkur į nż. Munur er į milli fisktegunda hvaš žetta varšar.

Hvaš veldur daušastiršnun?
Daušastiršnun stafar af samdrętti ķ fiskvöšvum sem verša vegna efnahvarfa. Žó svo aš enn eigi eftir aš rannsaka żmislegt betur ķ sambandi viš žetta ferli, er žaš žó vitaš aš hitastig eftir dauša (kęling), nęringarįstand, žreyta eša įlag sem fiskur veršur fyrir o.fl. eru atriši sem hafa įhrif į hversu fljótt fiskurinn fer ķ daušastiršnun, hversu öflug hśn veršur og hve lengi daušastiršnunin stendur yfir. Žessi atriši rįša jafnframt miklu um hversu gott hrįefniš veršur og hversu lengi fiskurinn geymist.

Įhrif daušastiršnunar į žorskflak
Įhrif daušastiršnunar į žorskflök


Žegar fiskur deyr er orka ķ vöšvum hans. Viš dauša hęttir blóšstreymi og sśrefni streymir ž.a.l. ekki lengur śt ķ vöšvana. Žaš leišir til orkuminnkunar ķ vöšvum og fiskurinn stķfnar, ž.e. vöšvarnir dragast saman. Óflakašur fiskur stiršnar įn žess aš breyta um lögun žar sem beinin koma ķ veg fyrir aš fiskurinn dragist saman. Flök eša fiskstykki dragast hins vegar saman, ž.e. styttast, ef fiskurinn hefur veriš flakašur įšur en daušastiršnun hefst.
Daušastiršnun helst eins lengi og nęgileg orka er ķ vöšvum, en um sķšir losnar um stiršnunina. Žegar daušastiršnun lżkur hafa vöšvar tekiš varanlegum breytingum.

Flak fyrir og eftir daušastiršnunTeikningin hér til hlišar sżnir įhrif daušastiršnunar į žorsk. Flakiš hęgra megin į myndinni er af fiski sem var flakašur öšru megin įšur en daušastiršnun hófst og hefur žaš styst mišaš viš hinn helming fisksins sem ekki var flakašur fyrr en eftir stiršnun.
a) annar helmingur fisksins var flakašur fyrir stiršnun og geymdur ķsašur, stytting er um 24%.
b) hinn helmingur fisksins var geymdur ķsašur og hann flakašur eftir stiršnun.
(Tilraun sem gerš var į Rf, žar sem mismunandi ašferšum var beitt)

Yfirlit yfir breytingar į fiskvöšva eftir dauša

? Blóšrįs hęttir, sśrefni eyšist, gengiš er į forša allra orkuefna, vöšvar haldast slakir.
? Viš orkužurrš lęsast vöšvar og daušastiršnun hefst.
? Loftfirrš öndun myndar m.a. mjólkursżru śr orkuforša. Sżrustig (pH) lękkar śr 7-7.2 ķ 6- 6,9 eftir įstandi vöšva.
? Fiskur, sem hefur oršiš fyrir miklu įlagi fyrir dauša eša er įtulķtill, fer snemma ķ daušastiršnun og losnar einnig fyrr śr stiršnun. Hįtt hitastig flżtir fyrir hvoru tveggja.
? Fiskur ķ stiršnun er viškvęmur fyrir hnjaski og hętta er į aš vöšvar "rifni".
? Litlir fiskar fara fyrr ķ daušastiršnun en stórir og losna einnig fyrr. Mismunur er einnig į milli tegunda og milli fiska sömu tegundar.
? Fiskur ķ miklu ęti fer almennt seint ķ stiršnun og losnar einnig seint. Sżrustig veršur žį lįgt aš lokum og hętta er į losi ķ flökum, ķ fyrsta lagi vegna eiginleika vöšva svo og vegna öflugrar stiršnunar. Įrstķš, įsamt ęti, hefur įhrif į stiršnun fiska.

Daušastiršnun ķ mismunandi tegundum fisks
Daušastiršnun er mismunandi eftir tegundum fiska, eins og sjį mį į töflu hér aš nešan. Skżringu į žessu er m.a. aš finna ķ mismunandi vöšvauppbyggingu og öšrum eiginleikum fisktegunda. Žęr hafa mishröš efnaskipti og blóšstreymi, stęrš žeirra er breytileg, byggingarlag er mismunandi og fleira kemur til.

Mat į daušastiršnun

Tafla : Upphaf og endalok stiršnunar (klst.) ķ nokkrum fisktegundum
viš breytilegar ašstęšur (Huss 1983 og Stroud 1969)

Fisktegundir og ašstęšur Geymsluhiti (°C) Upphaf stiršnunar
(klst.)
Endalok stiršnunar
(klst.)
0 2-8 20-65
Žorskur (botnvarpa) 10-12 1 20-30
30 0,5 1-2
Žorskur (óžreyttur) 0 14-15 75-96
Karfi (botnvarpa) 0 22 120
Lżsa (botnvarpa) 0 1 20
Skarkoli (botnvarpa) 0 7-11 55
Ufsi (botnvarpa) 0 18 110
Żsa (botnvarpa) 0 2-4 37


Įhrif daušastiršnunar į nżtingu og gęši ķ fiskvinnslu
Daušastiršnun hefur mikil įhrif į nżtingu, gęši og geymslužol fisksins. Eins og sjį mį į töflunni hér fyrir ofan žį lķšur t.d. ašeins um
1 klst. žar til žorskur, sem geymdur er viš 10-12°C, fer ķ daušastiršnun, og hann kemur śr daušastiršnum eftir ašeins 20-30 klst. Žetta žżšir aš daušastiršnun hefst allt of fljótt, hśn veršur öflug og hętta er į aš flökin "rifni" žar sem beinagrind fisksins heldur į móti samdręttinum og žannig er hętta į aš los verši ķ žeim.

Taflan sżnir einnig aš žorskur, sem er kęldur strax eftir dauša, fer ekki ķ daušastiršnun fyrr en eftir 2-8 klst. og žaš sem meira er, daušastiršnunin tekur miklu lengri tķma, eša allt aš 65 klst. Žaš žżšir aš stiršnunin veršur ekki eins öflug, minni hętta er į losi, flökin verša sléttari og fallegri og hrįefnisnżting betri.

Žį er mikilvęgt aš hafa ķ huga aš ekkert skemmdarferli hefst ķ fiski fyrr en eftir aš daušastiršnun lżkur, og žvķ er talsveršur munur į žvķ hvort fiskur byrjar aš skemmast 5 tķmum eftir aš hann er veiddur eša eftir 65 klst.

Daušastiršnun ķ frystum fiski
Rannsóknir sżna aš fiskur, sem er frystur įšur en hann fer ķ daušastrišnun, fer einnig ķ gegnum žetta įstand, daušastiršnunin hefst einfaldlega seinna en ķ ferskum fiski og stendur miklu lengur yfir, eša ķ allt aš 6-8 vikur. Naušsynlegt er žvķ aš lįta nęgan tķma lķša įšur en frystur fiskur er seldur ķ verslanir, annars er hętta į aš hann reynist seigur undir tönn, ef hann fer ķ gegnum daušastiršnun viš žķšingu fyrir eldun.




Til baka, Senda grein, Prenta greinina

 

 

Leit



 
 
efnisyfirlit sķšunnar

žetta vefsvęši byggir į eplica. eplica vefumsjónarkerfivefumsjónarkerfi - nįnari upplżsinga į heimasķšu eplica.