Beina leiš į efnisyfirlit žessarar sķšu

Skynmat

Inngangur
Skynmat er kerfisbundiš mat į lykt, bragši, śtliti og įferš matvęla. Ķ skynmati eru skynfęri mannsins, ž.e. sjón-, lyktar-, bragš-, heyrnar- og snertiskyn notuš til aš meta gęši matvęla. Skynmat ķ ķslenskum matvęlaišnaši hefur veriš stundaš į skipulagšan hįtt; einkum sem žįttur ķ gęšaeftirliti. Fiskišnašur, kjötvinnsla og mjólkurišnašur hafa mest nżtt žessar ašferšir. Vinna viš skynmatSkynmat ķ ķslenskum fiskišnaši į sér rķka hefš. Įšur fyrr var allur fiskur metinn meš tilliti til ferskleika og hann veršlagšur eftir žvķ.

Žörfin fyrir skipulagt skynmat į hrįefni viš hrįefniskaup og framleišslu og mat į afuršum fer vaxandi bęši vegna krafna kaupenda erlendis frį og ekki sķšur vegna žess aš matvęlafyrirtęki taka upp gęšastżringu. Skipulegar ašferšir viš skynmat og skrįningar į nišurstöšum skynmats į hrįefni, framleišslu og afuršum eru naušsynlegur žįttur ķ gęšastżringu.

Mjólk og mjólkurafuršir eru viškvęm vara og notkun skynmats ķ gęšaeftirliti žar į sér rķka hefš. Allt kjöt ķ slįturhśsum er metiš ķ gęšaflokka eftir byggingarlagi, holdfyllingu og fitu. Fyrir hverja kjöttegund eru sérreglur um gęšamat. Žetta mat er fyrst og fremst sjón- og snertimat kjötmatsmannsins žó hann hafi tęki eins og fitumęli til aš styšjast viš.

Kostir žess aš hafa skynmat ķ gęšakerfinu

  • Skynmat er eina ašferšin sem gefur beina męlingu į žįttum eins og neytandi vörunnar skynjar žį.
  • Nišurstöšur skynmats hjįlpa til viš aš skilja višbrögš neytenda. Nišurstöšurnar eru žó ekki neytendakönnun en skżra engu aš sķšur hvernig fólk upplifir og skynjar vöruna. Skynmat getur gefiš til kynna hvernig skynręnir žęttir spila saman, og sżnt heildar įhrif allra skynręnna žįtta t.d. hvernig sętt og sśrt spila saman o.s.frv.
  • Skynmatiš getur gefiš eina heildareinkunn sem nota mį til įkvöršunar ķ vinnslu eša sölu afurša.

Notkun į skynmati ķ daglegu gęšaeftirliti er mjög mikilvęgt til aš fylgjast meš breytingum ķ hrįefni og žį žarf vörulżsingin aš liggja fyrir. Žaš žarf aš vera ljóst hvaša breytileika mį bśast viš ķ skynmatseiginleikum og hver er ešlilegur breytileiki ķ hverjum eiginleika. Skynmat getur žį svaraš spurningum eins og hvort framleišslan stenst kröfur og hvort merkjanlegur mismunur sé į milli žess sem er prófaš og stašals.

Žegar breytingar verša į hrįefni, framleišslu, pökkun svarar skynmat spurningum eins og breytast gęšin, breytast žau śt fyrir leyfileg mörk eša er munurinn merkjanlegur. Einnig žarf aš vera vitneskja um hversu mikiš mega skynręnir eiginleikar breytast įšur en hętta er į aš hafi įhrif į hvernig neytendum lķkar varan. Žeir sem vinna ķ gęšaeftirliti verša aš vinna į hlutlęgan hįtt og samkvęmir sjįlfum sér žeir žurfa aš žekkja hvaš er leyfšur mismunur į milli lota og einnig innan hverrar lotu, įsamt žvķ aš žekkja allt svišiš.

Ašferšir viš skynmat
Skynmatsašferšir eru margvķslegar og er žaš hįš tilgangi skynmatsins hverju sinni hvaša ašferšir eru notašar. Til eru ISO stašlar um margar žeirra. Ašferširnar mį flokka į mismunandi vegu:
Próf sem miša aš žvķ aš komast aš žvķ hvort sżni eru lķk eša ólķk. Er mismunur į milli sżna?

Algengustu mismunarpróf eru parašur munur (ISO- 5495),
žrķhyrningspróf (ISO-4120), duo-trio próf, röšunarpróf (ISO-8587)

Mismunarpróf. Eru mest notuš žegar veriš er aš skipta śt įkvešnum efnum ķ framleišslu, veriš er aš lķkja eftir vöru eša komast žarf aš žvķ hvort frekari prófanna er žörf. Próf sem lżsa ķ hverju mismunur er fólginn og hversu mikill hann er.

Umsagnarpróf. Til žessara prófa er svonefnd gęšaflokkun žar sem matvęli eru flokkuš annaš hvort eftir heildargęšum (grading) eša einstökum žįttum eins og bragši, lykt eša įferš. Žessi próf eru algeng ķ gęšaeftirliti og lżsa gęšaeiginleikum matvęla.

Myndręn próf. Lżsa eiginleikum matvęla og breytingum į žeim. Žaš próf sem mest er notaš ķ dag er QDA (Quantitative descriptive analysis), en žar gefst fęri į aš lżsa öllum eiginleikum matvęla, bragši, lykt, įferš og śtliti į magnbundinn hįtt
Myndręn próf eru mest notuš ķ vöružróun og rannsóknum.

Til eru skynmatspróf sem leita eftir smekk viškomandi einstaklings, įliti eša višhorfi og eru notuš ķ neytendakönnunum.

Gešjunarpróf (hedonic test). Er žeirra algengast en žaš dregur nafn sitt af sögninni aš gešjast aš einhverju (hvernig lķkar žér varan?)

Einnig er hęgt aš nota paraš val (mismunarpróf, žar sem spurt er hvort sżniš sé betra).
Ķ neytendakönnunum er einnig algengt aš nota tķšnipróf (hversu oft boršaršu vöruna?)

Skynmat ķ fiskišnaši
Skynmati ķ fiskišnaši mį skipta ķ žrjį meginflokka:
· mat į heilum fiski (gęšastušulsašferš)
· mat į hrįum flökum
· mat į sošnum flökum

Skynmat į heilum fiski
Ķ Evrópu er algengasta ašferšin viš skynmat į heilum fiski svonefnd Evrópusambandsflokkun sem sżnd er ķ tilskipun Evrópusambandsins frį įrinu 1976 (nr. 103/76, sķšast breytt meš reglugerš ESB nr. 91/493).

Ķ Evrópusambandsflokkuninni eru žrķr flokkar:
E (extra), A og B og sķšan śrkast eša óhęft til manneldis fyrir nešan B.

Tįlkn eftir geymsluŽessi flokkun į heilum fiski er įratugagömul og gefur fremur takmarkašar upplżsingar um įstand hrįefnis žar sem gęšaeinkenni geta stangast į. Einkenni gęšaflokkunar er aš fiskurinn er flokkašur ķ įkvešna gęšaflokka eftir margskonar gęšaeinkennum. Žessi ašferš er mjög fljótleg en gefur fremur takmarkašar upplżsingar um įstand hrįefnisins.

Einnig geta gęšaeinkenni stangast į og žį er erfitt aš flokka nema matsmašurinn sé mjög žjįlfašur. Ef gęšaeinkenni stangast į skal nota lįta mat į tįlknum (lykt og śtlit) rįša, žvķ tįlknin gefa ferskleika fisksins best til kynna.

Litur tįlkna eftir mislangan geymslutķma


Ferskleikaflokkun Evrópusambandsins: Hvķtur fiskur: Žorskur, ufsi, żsa, lżsa, skarkoli, karfi, lżsingur og langa

Extra

A

B

Óhęft

Śtlit

Roš

Skęrt, glitrandi, litrķkt

Minnkandi litbrigši, vottur af upplitun

Litlķtiš, nokkur upplitun

Litlķtiš, upplitaš, sendiš

Augu

Kśptur svartur augasteinn, tęr,gagnsę hornhimna

 

Flöt, örlķtiš grįleitur augasteinn, örlķtiš skżjuš hornhimna

Ašeins innfallin, grįr augasteinn, skżjuš hornhimna

Alveg sokkin, grįr augasteinn, mjólkurlituš hornhimna

Tįlkn

Skęr litur, ekkert slķm

Daufari litur, tęrt slķm

Upplituš, mislit

skollitaš slķm

Gulleit mjólkur-

litaš slķm

Hold

Blįleitt, eins og gegnsętt

Vaxlitaš, dauft

Ašeins mjólkurlitaš

Mjólkurlitaš

Litur viš hrygg

Litlaust

Örlķtiš bleikt

Bleikt

Rautt

Lķffęri

Nżru og blóš skęrrautt

Nżru daufari, blóš mislitt

Nżru og blóš ljósrautt

Nżru og blóš brśnt

0
0

Įstand

0
0

Hold

Stinnt, fjašurmagnaš

Réttir sig hęgt (ekki eins fjašurmagnaš

Linara, lķtiš fjašurmagnaš

Lint

Hryggur

Mjög fastur viš hold

Fastur viš hold

Fremur aušvelt aš rķfa frį holdi

Laus frį holdi

Žunnilda-himna

Erfitt aš rķfa frį holdi

 

Föst viš hold

Fremur aušvelt aš rķfa frį holdi

Laus frį holdi

0
0

Tįlkn, roš

0
0

Tįlkn, roš, kvišarhol

Skelfisk-, žörungalykt

Engin lykt, hlutlaus

Ašeins sśr

Sśr



 

Skynmat į heilum fiski - gęšastušulsašferšin
Į undanförnum įrum hefur įhugi aukist ķ Evrópu į gęšastušulsašferšinni QIM. Nokkur reynsla er komin į notkun gęšastušulsašferšar hér į landi, einkum varšandi žjįlfun fólks. Ķ Handbók fiskvinnslunnar "Skynmat į ferskum fiski" sem Rf gaf śt 1995 er gęšastušulsašferš fyrir fjórar fisktegundir sżnd.

Ķ samstarfi viš Hollendinga var rįšist ķ aš tölvuvęša QIM-ašferšina og fékkst til žess styrkur frį ESB.  Hófst žaš verkefni, sem nefnt er Tölvuvętt skynmat (QimIT, sem er stytting śr Quality-Index-Method Information Technology), og hófst verkefniš 1998 og žvķ lauk 2000.  Ķslenskir samstarfsašilar ķ verkefninu hafa veriš Rf og Tölvumyndir, įsamt Fiskmarkaši Sušurnesja, Haraldi Böšvarssyni og Hólmadrangi. Ķ verkefninu tóku einnig žįtt hollensk fiskirannsóknastofnun, RIVO-DLO, og tveir hollenskir fiskmarkašir Zeehaven IJmuiden og Den Helder og einnig danska fiskirannsóknastofnunin DIFRES.

Verkefniš hófst į žarfagreiningu ķ fyrirtękjunum og unnu Tölvumyndir og fiskvinnslufyrirtękin žann hluta. Rannsóknastofnanirnar sįu um geymlužolsrannsóknir, ķ žvķ skyni aš žróa einkunnaskala og skynmatsašferšir. Ragnar Th. Siguršsson ljósmyndari tók myndir af ķslenskum fisktegundum og annašist vinnslu į öllu myndefni. Afrakstur verkefnisins er hugbśnašur meš skynmatsašferšum, sem Tölvumyndir  žróušu, įsamt myndefni og leišbeiningum fyrir tólf fisktegundir į fjórum tungumįlum. Forritiš, sem nefnt hefur veriš WiseFresh, mun nżtast fiskmörkušum, fiskvinnslufyrirtękjum viš kaup og sölu į ferskum fiski, auk žess sem forritiš er mjög hentugt viš rannsóknir og kennslu ķ skynmati į fiski.

Skynmatsašferšin, sem notuš er viš mat į heilum fiski er nefnd gęšastušulsašferš, sem felur ķ sér aš hver gęšažįttur, (t.d. litur og lykt af tįlknum og los) er skrįšur sérstaklega og gefin einkunn, frį 0 til 3 eša 0 til 2, eftir vęgi žįttarins. Žessar einkunnir eru sķšan lagšar saman ķ heildareinkunn, svonefndann gęšastušul.

GęšastušullGęšastušullinn fylgir lķnulega geymslutķma ķ ķs viš ešlilega geymslu svo möguleiki er į aš nota upplżsingarnar viš framleišslustżringu.

Skipulagt skynmat į hrįefni žar sem nišurstöšur eru jafnóšum slegnar inn į tölvu er hęgt aš nżta meš öšrum upplżsingum śr vinnslunni sem mjög öflugt stjórntęki, bęši ķ gęša- og framleišslustżringu fiskvinnslufyrirtękja.
Upplżsingar um ferskleika fisks sem seldur er į fiskmörkušum munu skipta meira mįli žar sem višskipti meš fisk fara ķ auknum męli fram įn žess aš kaupandinn skoši vöruna fyrir kaup.

Gęšastušulsašferšin hefur nokkra ótvķręša kosti:

  • Matsmašur žarf aš meta alla gęšažętti (hann getur ekki sjįlfur įkvešiš hvaša žęttir skipta mįli.
  • Sem skynmatsašferš nįlgast hśn žaš aš vera hlutlęg žar sem henni fylgja leišbeiningar og myndefni.
  • Meš henni mį įętla hversu mikiš er eftir af geymslužoli fisksins og nota upplżsingar viš framleišslustżringu.
  •  Hśn er mjög hentug til aš kenna óvönu fólki aš meta fisk.
  •  Hśn er mjög hentug til aš samręma og žjįlfa matsmenn.

Einkunnastigi fyrir mat į ķsušum žorski og żsu eftir gęšastušulsašferš:

 

Gęšažįttur

1

Lżsing

Einkunn

0

Roš

Skęrt, frķsklegt

0

0
0

Upplitašir blettir einkum į uggum og sporši

1

0
0

Matt, upplitaš og/eša gulleitir blettir

2

Śtlit, įferš

Įferš

Ķ daušastiršnun

0

0
0

Hold réttir sig undan fingri

1

0
0

Hold réttir sig hęgt

2

0
0

Hold réttir sig ekki

3

0

Tęrleiki

Tęr, gagnsę

0

0
0

Fremur mött, mjólkurlituš

1

0
0

Mött, mjólkurlituš

2

 

Augu

Form

Kśpt

0

0
0

Flöt, ašeins sokkin

1

0
0

Sokkin

2

0

Litur

Svartur

0

0
0

Grįleitur hringur

1

0
0

Grįr

2

0

Litur

Ešlilegur raušur

0

0
0

Ašeins ljósari, upplituš

1

0
0

Upplituš, brśnleitir blettir

2

0
0

Brśn, mjög upplituš

3

Tįlkn

Lykt

Fersk, žörunga-, mįlm-, skelfisklykt

0

0
0

Hlutlaus, nżslegiš gras,vottur af fśkka

1

0
0

Malt, bjór, ger, brauš.Mjólkursżra, sśr mjólk

2

0
0

Ediksżra, śldiš, brennisteinn

3

0

Slķm

Tęrt

0

0
0

Mjólkurlitaš

1

0
0

Mislitt. kekkjaš

2

 

Blóš ķ kvišarholi

Litur į blóši

Frķskur raušur

0

0
0

Dökkraušur

1

0
0

Brśnleitur

2

 

Flök, skuršsįr

Litur į holdi

Eins og gegnsętt, blįleitt

0

0
0

Mjólkurlitašur, grįleitt

1

0
0

Mislitt, gulir, brśnir blettir

2

 

Gęšastušull

0
0

0 -23


 Skynmat į hrįum flökum
Viš gęšamat į flökum ķ gęšaeftirliti frystihśsa hafa ķ meira en įratug veriš notašir fimm žrepa einkunnastigar. Ķ töfluunni hér fyrir nešan er sżndur einkunnastigi fyrir gęšaflokkun į flökum žar sem gęšažęttirnir litur, lykt og įferš eru metnir og gefnir einkunnirnar įgętt, gott, sęmilegt, varhugavert og óhęft. Stundum hafa tölur veriš tengdar viš dómana, ž.e. tölurnar 1 til 5 en misjafnt er hvort einkunin 5 hefur žżtt įgętt og einkunnin 1 óhęft eša öfugt.
Žessi einkunnastigi hefur nżst įgętlega gegnum įrin en helst hefur veriš kvartaš yfir žvķ aš žaš vantaši betri lżsingar varšandi įferš. Til žess aš bęta śr žvķ er sżndur hér endurbęttur einkunnastigi fyrir įferšarmat į flökum. Lżsingar į įferš śr einkunnastiga fyrir gęšaflokkun į flökum eru notašar įfram en bętt ķ hann nįnari lżsingum śr einkunnastiga sem notašur hefur veriš ķ rannsóknum į Rf (J.R.Botta, J.Bjarnason, 1988).

Gęšaflokkun į flökum:

 

Litur er einkennandi fyrir fisktegund. Enginn óešlilegur blęr vegna blóšs, ónógs žvottar eša geymslu. Fiskhold stinnt og ósprungiš. Lyktin mjög fersk (sjįvarlykt).

Įgętt

Litur ešlilegur, nema lķtilshįttar blębrigši į stöku flaki (rétt merkjanleg). Fiskhold er sęmilega stinnt, heilt og ósprungiš. Lykt fersk og ešlileg.

Gott

Lķtilshįttar blębrigši sjįanleg. Roši ķ fiskholdi (ekki sterkur blóšlitur) og smįir blóšblettir sjįanlegir ķ stöku flaki. Fiskhold lint viškomu og los greinilegt ķ sumum flökum eša hluta žeirra. Fisklykt dauf en engin óešlileg lykt komin af flökunum.

 

Sęmilegt

 

Flök eša flakahlutar bśnir aš missa sinn ešlilega lit. Grįr, gulur eša brśnn litur sjįanlegur į sumum flökum. Roši eša ašrar litabreytingar vegna blóšs eru sjįanlegar. Hrįefni sżnilega gamalt. Fiskhold lint viškomu eša tętt og sundurlaust. Fersklykt horfin aš mestu en óešlileg lykt finnst af stöku flaki (sigin- eša žķšingarlykt).

 

Varhugavert

Eins og varhugavert hrįefni m.t.t. śtlits og įferšar. Skemmdarlykt oršin vel greinileg (sterk sigin lykt, sśr- eša żldulykt).

Óhęft



 Flök eru einnig flokkuš eftir losi og er žį töflu aš finna ķ kaflanum um los.

Skynmat į sošnum flökum
Erlendis tķškast yfirleitt viš mat į flökum aš sjóša žau og lykta af žeim sošnum og smakka sķšan. Mörg frystihśs hér į landi hafa nś tekiš upp mat į sošnum flökum, einkum žau sem fullvinna fisk į neytendamarkaš. Viš skynmat į sošnum fiski er vķša stušst viš breskan einkunnastiga sem žróašur var į Torry-stofnuninni ķ Aberdeen ķ Skotlandi. Sį einkunnastigi nęr frį 10, sem gefiš er fyrir alveg ferskan fisk og nišur ķ 3. Tališ er įstęšulaust aš vera meš lżsingar fyrir nešan 3 enda fiskurinn žį oršinn óhęfur til neyslu.

Žessi einkunnastigi hefur veriš notašur į Rf ķ nokkur įr af skynmatshópi Rf sem hefur veriš žjįlfašur ķ notkun hans. Reynslan af honum hefur veriš mjög góš fyrir žjįlfašan skynmatshóp. Einnig berast išulega ašsend sżni ķ ferskleikamat žar sem fariš er fram į notkun žessa einkunnastiga vegna krafna kaupenda erlendis frį. Sumir kaupendur vilja eingöngu kaupa fisk sem fęr 8 og žar yfir ķ mešaltalseinkunn. Į Rf hefur veriš mišaš viš mešaltališ 5,5 sem mörk žess hvort fiskurinn telst hęfur til neyslu eša ekki, žar sem hluti hópsins finnur žį greinileg skemmdareinkenni eins og sśrt og vott af óbragši.

Einkunnastigi fyrir mat į ferskleika į sošnum (mögrum) fiski
eins og žorski, żsu og ufsa:

 

Lykt

Bragš

Einkunn

Dauf lykt af sętri, sošinni mjólk, sterkju

Bragš vatnskennt, mįlmkennt

10

Skelfisk-, žörungalykt, sošiš kjöt

Sętt, kjötkennt, einkennandi fyrir tegundina

9

Minnkandi, hlutlaus lykt

Sętt, einkennandi en daufara

8

Sag, timbur, vanilla

Hlutlaust

7

Sošin mjólk, sošnar kartöflur

Bragšlķtiš (ķ įtt aš óbragši)

6

Mjólkurkönnulykt, sošinn žvottur

Ašeins sśrt, vottur af óbragši

5

Sśr mjólk, mjólkursżra, TMA-lykt

Ašeins beiskt, sśrt, vottur af TMA(sigiš), óbragš

4

Lykt af edikssżru, smjörsżru, sįpu, rófum

Ašeins beiskt, sśrt, vottur af TMA (sigiš), óbragš

3


Ķ gęšaeftirliti gęti fólki fundist heppilegra aš meta eftir fimm žrepa einkunnastiga en tillaga aš honum er hér aš nešan. Žessi einkunnastigi hefur veriš notašur į nįmskeišum og viš žjįlfun verkstjóra og gęšastjóra og hefur reynst įgętlega.


Fimm žrepa einkunnastigi fyrir bragš og lykt af sošinni żsu, žorski og ufsa:

Lykt sęt, minnir į sošna mjólk, skelfisk. Bragš vatnskennt, mįlmkennt, sętt, kjötkennt og einkennandi fyrir tegundina.

Įgętt

Lykt dauf, hlutlaus. Bragš sętt, einkennandi en daufara.

Gott

Lykt minnir į sošnar kartöflur, sag. Bragšlķtiš, fiskur bragšlaus.

Sęmilegt

Lykt minnir į sošinn žvott, mjólkurkönnulykt, vottur af TMA-lykt.  Bragš ašeins sśrt, vottur af óbragši.

Varhugavert

Lykt minnir į sśra mjólk, TMA(sigin)lykt greinileg.  Bragš sśrt, beiskt, sigiš, óbragš.

Óhęft


Žjįlfun fólks og ašstęšur ķ skynmati
Žó svo hér sé einkum fjallaš um skynmat į fiski eru flest atriši skynmats mjög almenn og geta įtt viš skynmat į öšrum matvęlum.

Til žess aš skynmat nįi tilgangi sķnum viš gęšaeftirlit ķ frystihśsum žarf aš skilgreina reglur viš sżnatöku og višhafa įkvešnar ašferšir og vinnureglur viš framkvęmd matsins žar sem einkunnastigar eru vel skilgreindir og matsfólk žjįlfaš. Žetta į aušvitaš viš um allt skynmat sem er framkvęmt. Ašalefni žessara leišbeininga er umfjöllun um umhverfi og ašstęšur skynmats, undirbśning sżna, framkvęmd skynmatsins og val og žjįlfun žįtttakenda ķ skynmati. Meš žvķ aš geta sżnt fram į hvernig skynmatiš er framkvęmt ķ fyrirtękinu verša nišurstöšur žess mun trśveršugri fyrir kaupendur.

Umhverfi og ašstęšur ķ skynmati fyrir sošin sżni
Mjög ęskilegt er aš sérstök ašstaša eša herbergi sé til stašar žar sem skynmat ķ gęšaeftirliti fer fram. Eftirfarandi atriši žarf einkum aš hafa ķ huga varšandi skynmatiš:

  •  Ķ herberginu mį ekki vera hįvaši og utanaškomandi truflun frį annarri starfsemi. Lżsing žarf aš vera góš og ekki mį vera lyktarmengun annars stašar frį.
  •  Sérašstaša, sem er ašskilin frį skynmatsherbergi, er ęskileg fyrir undirbśning sżna. Aš minnsta kosti žarf aš mynda einhvers konar skilrśm žannig aš matsfólkiš fylgist ekki meš undirbśningi sżna. Einnig žarf aš hafa skilrśm į milli žįtttakenda en til žess žarf ekki nema spjöld į borši. Herbergiš žarf aš vera vel stašsett ķ fyrirtękinu, žannig aš stutt sé fyrir fólk aš fara.

Undirbśningur og framkvęmd skynmats
Fiskflökin eru sošin ķ ofni įn allra aukaefna (m.a. salts). Örbylgjuofnar koma aš góšu gagni. Notaš er ešlilegt neysluhitastig matvęla og žess gętt aš dómarar fįi sżni viš žaš hitastig. Gęta skal vandlega aš sżni ofsjóši ekki. Best aš taka mišstykki śr flaki og sleppa žunnildahluta og sporšenda. Žannig fį allir sem lķkast sżni.

Magn sżna er a.m.k. 2 til 3 munnbitar fyrir hvern dómara. Sošnum sżnum er haldiš heitum į hitaplötum ķ lokušum glerskįlum. Ašstęšur verša aš rįša hvort dómarar taka sér sżni sjįlfir eša fį sżni skömmtuš į diska. Hagkvęmast gęti veriš aš sjóša öll sżnin fyrst og skammta sķšan į diska žegar dómarar koma til žess aš matiš taki sem stystan tķma og mest nęši skapist. Hins vegar fęr žį hver dómari ekki eins gott tękifęri til aš lykta af fiskgufunni. Hugsanlegt er aš sjóša hvern bita fyrir hvern dómara ķ lķtilli glerskįl eša plastglasi (meš plastfilmu yfir) žannig aš hann fįi hvert sżni skammtaš ķ glasi og geti lyktaš śr glasinu og sķšan smakkaš. Athuga žarf hvort plastiš žoli örbylgjuhitun. Einnig skal žess gętt aš ķlįt og merkingar mengi ekki sżnin (t.d. tśss).

Takmarka žarf fjölda sżna sem hęgt er aš smakka ķ einu. Tvö til fjögur sżni er hęfilegt en žaš er hįš ešli sżna og bragšstyrk. Stundum er stašalsżni (til dęmis nżveiddur fiskur) naušsynlegt eša ęskilegt ķ hvert skipti. Beriš alltaf fram vatn meš sżnum og stundum er ęskilegt aš aš gefa eitthvaš hlutlaust į milli sżna (t.d. žunnt hrökkbrauš, vatnskex, epli, agśrku).

Viss hętta er į villuskynjun. Sżni eru ęvinlega höfš dulmerkt žvķ aš allir vilja standa sig vel og geta žį dregiš įlyktanir į röngum forsendum. Best er aš merkja sżni meš tveggja eša žriggja stafa tölu. Žannig er sķšur hętta į aš fólk reyni aš tengja nśmeriš viš einhverjar upplżsingar. Reynt er aš hafa jafnvęgi ķ sżnaröšum og er fólki sagt ķ hvaša röš žaš eigi aš meta sżnin. Sżni merkt t.d. 43, 23 og 78 skulu borin fram žannig aš einn dómari meti fyrst sżni 43, annar meti fyrst sżni 23 og sį žrišji sżni 78 og sķšan koll af kolli. Hafa ber ķ huga aš śtlit getur stjórnaš lyktar- og bragšmati og lżsingu er jafnvel breytt ef unnt er og tališ er naušsynlegt. Einnig getur mat į gęšažįttum hlišrast vegna žess aš gešžótti veršur raunverulegri skynjun yfirsterkari.

Žaš getur haft įhrif į skynjun hvort fólk er svangt eša satt. Helst į ekki aš borša og reykja einni klukkustund fyrir skynmat. Besti tķminn fyrir skynmat į sošnum fiski er frį kl. 10 til 11 f.h. og 14 til 15 e.h., en žį er fólk tališ nęmast og hęfilega langt ķ matmįlstķma. Ekki er heppilegt aš nota of mikiš af ilmvatni og rakspķra žar sem slķkt getur truflaš ašra žįtttakendur (ętti ekki aš vera vandamįl ķ frystihśsi). Kvef og ašrir sjśkdómar geta dregiš śr hęfni ķ skynmati. Oft er eitthvaš bragšgott haft til stašar ķ lok skynmats.

Val ķ skynmatshópa fyrirtękja
Ęskilegt er aš žjįlfa 4 til 6 dómara ķ skynmatshópinn jafnvel žó aš žeir verši ekki allir lįtnir meta ķ hvert skipti. Žaš sem skiptir langmestu mįli viš val į fólki ķ skynmatshóp fyrirtękis eru įkvešnir ešlisžęttir fólks eins og vandvirkni og samviskusemi og žįtttakendur žurfa aš hafa įhuga. Žessir ešlisžęttir hafa vęntanlega žegar komiš ķ ljós ķ öšrum störfum. Viškomandi žarf almennt aš vera til stašar į vinnustaš žegar skynmat fer fram og geta mętt į žeim tķmum. Skapa žarf fólki skilyrši til aš męta ķ skynmat žegar til er ętlast. Nęsti yfirmašur viškomandi starfsmanns žarf aš hafa skilning į hvers krafist er af skynmatsdómara og vera sįttur viš žaš. Einnig žarf fólk aš vera viš góša heilsu og hafa ešlilegt nęmi (bragš- og lyktarskyn).

Žjįlfun fólks fyrir skynmat

  •  Lęra aš žekkja bragš- og lyktareinkenni į misferskum fiski og meta śt frį žvķ
  •  Žekking į ešli og takmörkum skynfęra
  •  Skipulag skynmatsins

Hefja skal žjįlfun skynmatshópsins į žvķ į aš lżsa skipulagi skynmatsins, til hvers sé ętlast o.s.frv.  Ęskilegt er aš lżsa ešli og takmörkum skynfęra eins og žaš aš draga andann djśpt og hvķla į milli sżna viš lyktarmat. Fara žarf vandlega yfir einkunnastigann sem nota į ķ ferskleikamatinu og ķtreka aš ekki sé ętlast til aš fólk dęmi eftir persónulegum smekk viškomandi heldur lesi lżsingarnar og fari eftir einkunnastiganum.

Fengin eru žrjś til fjögur sżni af fiski žar sem geymslutķmi ķ ķs og mešferš er žekkt (t.d. śr einni veišiferš sama togara). Kynna skal fólkinu aldur hrįefnis og lįta žaš meta sżnin meš aldurinn ķ huga og vita hvort fólkiš getur oršiš nokkuš sammįla um einkunnagjöf fyrir viškomandi sżni. Sķšan er fólk lįtiš smakka misgömul sżni og helst sama sżni žrisvar sinnum. Sżnin eru žį dulmerkt. Gętiš žess vandlega aš fólk kynnist fiski į öllum stigum, ž.e. ekki eingöngu varhugaveršu hrįefni.

Reyniš aš meta nišurstöšur žjįlfunar skynsamlega og takiš saman mešaltal og stašalfrįvik hvers sżnis. Athugiš hvort einn dómari sker sig śr, er t.d. alltaf hęrri eša lęgri en hinir ķ dómum sķnum eša er į einhvern hįtt į skjön viš hina. Athugiš einnig hvernig fólki gengur aš endurtaka sig, ž.e. viš endurtekiš mat į sömu sżnum. Endurtakiš žjįlfun nokkrum sinnum og mjög fljótlega kemur ķ ljós hvort einhverjir eru óhęfir.

Hefjiš sķšan reglubundiš mat meš hópnum og fylgist įfram meš frammistöšu dómaranna į sama hįtt. Athuga ber aš allir gera einhvern tķmann skyssu og er žaš ešlilegt. Fylgjast skal vel meš hvort fólkiš hafi nęgilegan įhuga og sé ekki oršiš leitt eša žreytt į skynmati. Einhvers konar uppörvun (veršlaun ķ einhverju formi) og upplżsingar um frammistöšu getur žurft til aš halda fólki įhugasömu.

 




Til baka, Senda grein, Prenta greinina

 

 

Leit



 
 
efnisyfirlit sķšunnar

žetta vefsvęši byggir į eplica. eplica heimasķšurheimasķšur - nįnari upplżsinga į heimasķšu eplica.